Współczynnik inbredu u alpak: prosto wyjaśniony, z kalkulatorem

Oblicz współczynnik inbredu

Wpisz samca i samicę, których chcesz skojarzyć, a do tego ich rodziców i dziadków, o ile ich znasz. Kalkulator szuka zwierząt, które występują po obu stronach, i na tej podstawie oblicza współczynnik inbredu crii z planowanego kojarzenia. Na przykładach możesz sprawdzić, jak działają typowe stopnie pokrewieństwa.

Jak kalkulator ocenia wynik

Dla alpak nie ma oficjalnej wartości granicznej. Progi w kalkulatorze opierają się więc na znanych stopniach pokrewieństwa i mają służyć jako orientacja, a nie jako reguła.

• Nie widać wspólnego przodka: We wpisanych pokoleniach żadne zwierzę nie występuje po obu stronach. Nie oznacza to, że samiec i samica na pewno nie są spokrewnieni.
• Niski: poniżej 6,25%, czyli poniżej wartości dla kojarzenia kuzyna z kuzynką. Wspólni przodkowie są dalej w rodowodzie.
• Wyraźny: od 6,25% do poniżej 12,5%. Odpowiada to co najmniej kojarzeniu kuzyna z kuzynką.
• Wysoki: od 12,5%, czyli co najmniej na poziomie kojarzenia półrodzeństwa. Pełne rodzeństwo oraz rodzice z potomstwem dają 25%.

Co mówi współczynnik inbredu

Każde cria dziedziczy po dwie kopie każdego genu, jedną od ojca i jedną od matki. Jeśli ojciec i matka są spokrewnieni, obie kopie mogą pochodzić od tego samego genu wspólnego przodka. Genetycy nazywają takie kopie identycznymi pod względem pochodzenia. Współczynnik inbredu F podaje, z jakim prawdopodobieństwem dzieje się tak w dowolnym locus. Wprowadził go amerykański genetyk Sewall Wright w 1922 roku.

Cria z F = 25% jest więc średnio w jednej czwartej swoich loci homozygotyczne pod względem kopii pochodzącej od wspólnego przodka. Cria od dwojga niespokrewnionych rodziców ma F = 0%.

Wartość względna wobec znanego rodowodu

Współczynnik inbredu zawsze odnosi się do zwierząt, które są w rodowodzie. Zwierzę na samej górze, bez wpisanych rodziców, w obliczeniu uchodzi za niespokrewnione i niepochodzące z chowu wsobnego. Wartość 0% oznacza zatem: w znanym rodowodzie nie ma wspólnego przodka. Dalej wstecz mimo to może się jakiś znaleźć.

Typowe wartości

Poniższe wartości obowiązują, gdy wspólni przodkowie sami nie pochodzą z chowu wsobnego. Możesz je odtworzyć w kalkulatorze na przykładach.

Jak działa wzór Wrighta

Do obliczenia szukasz wszystkich ścieżek, które prowadzą od ojca przez wspólnego przodka do matki. Każda ścieżka wnosi do wyniku swoją część:

F = Σ (1/2)^(n1 + n2 + 1) × (1 + F_A)

Przy tym n1 to liczba pokoleń od ojca do wspólnego przodka, n2 to liczba pokoleń od matki do tego przodka, a F_A to współczynnik inbredu samego przodka. Znak sumy Σ oznacza, że wkłady wszystkich ścieżek się dodaje.

Przykład: półrodzeństwo

Samiec Cosmo i samica Luna mają tego samego ojca, Apolla. Od Cosmo do Apolla jest jedno pokolenie, od Luny do Apolla również. Przy n1 = 1 i n2 = 1 wychodzi (1/2)^3 = 1/8, czyli 12,5%. Przy pełnym rodzeństwie dochodzi druga ścieżka przez wspólną matkę, a oba wkłady dają razem 25%.

Gdy wspólny przodek sam pochodzi z chowu wsobnego

Jeśli Apollo sam pochodzi z chowu wsobnego, jego własne dwie kopie są już z pewnym prawdopodobieństwem identyczne pod względem pochodzenia. Wtedy kopie, które przekazuje dwóm potomkom, zgadzają się także wtedy, gdy każdemu z nich przekaże inną. Czynnik (1 + F_A) to uwzględnia. Przykład z broszury Oklahoma State University: ojciec, który sam ma współczynnik inbredu 25%, zostaje skojarzony z własną córką. Zamiast 25% dla cielęcia wychodzi (1/2)^2 × 1,25 = 31,25%. Kalkulator uwzględnia to, o ile rodzice przodka są w rodowodzie.

Ścieżka nie może dwa razy przechodzić przez to samo zwierzę

Ścieżka liczy się tylko wtedy, gdy poza wspólnym przodkiem nie zawiera żadnego zwierzęcia dwa razy. Przy pełnym rodzeństwie wspólnymi przodkami są na przykład także dziadkowie. Ich ścieżki biegną jednak przez ojca lub matkę rodzeństwa, więc są już policzone. Licząc ręcznie, przy dużych rodowodach szybko traci się orientację. Kalkulator korzysta dlatego z macierzy spokrewnienia (metoda tabelaryczna) i wypisuje wkłady poszczególnych przodków według metody ścieżek. Obie metody dają ten sam wynik.

Dlaczego chów wsobny ma znaczenie w hodowli alpak

Chów wsobny nie tworzy nowych wad genetycznych. Sprawia jednak, że recesywne geny, które zwierzę nosi niezauważenie, częściej występują w podwójnej kopii i wtedy się ujawniają. Broszura Oklahoma State University opisuje to na przykładzie bydła. Skutki są tam przedstawione jako dobrze udokumentowane dla wszystkich głównych gatunków zwierząt gospodarskich.

Spadek użytkowości spowodowany chowem wsobnym nazywa się depresją inbredową. Analiza 154 badań na siedmiu gatunkach zwierząt gospodarskich z lat 1990–2020 wykazała, że z każdym punktem procentowym inbredu według rodowodu cecha spadała w medianie o 0,13% swojej średniej wartości. Dotyczyło to wszystkich rodzajów cech: płodności i przeżywalności tak samo jak użytkowości i budowy ciała. Samych alpak dotyczy jak dotąd niewiele badań. Nie należy się jednak spodziewać, że stanowią wyjątek.

Sytuacja w Europie

Opublikowane w 2026 roku badanie genomowe 179 alpak z Niemiec, Austrii i Szwajcarii wykazało podobną różnorodność genetyczną jak u alpak z Peru. Autorzy wnioskują z tego, że hodowcy w obu regionach dobrze utrzymują różnorodność. Dla populacji jako całości to dobra wiadomość. O twoim następnym kojarzeniu mówi jednak niewiele. Czy samiec i samica są spokrewnieni, widać w ich rodowodzie.

A tam niektóre imiona pojawiają się wciąż od nowa. Ze znanych samców rozpłodowych korzysta wiele hodowli, ich potomstwo jest sprzedawane i kilka pokoleń później spotyka się ponownie w innym gospodarstwie. Kto wybiera samca tylko według runa i pokroju, tego nie zauważy.

Ile pokoleń potrzebuje rodowód

Wszyscy przodkowie, którzy nie zostali wpisani, liczą się w obliczeniu jako niespokrewnieni. Jeśli ich brakuje, współczynnik inbredu wychodzi za niski. Zwróciła na to uwagę już w 1992 roku praca o szacowaniu wartości hodowlanej bydła mlecznego. Badanie ponad 12 000 alpak z peruwiańskiej hodowli pokazuje to wyraźnie: średni współczynnik inbredu wynosił 0,165%, ale dziadkowie byli znani tylko u 25 do 43% zwierząt. Autorzy uważają już samą głębokość rodowodów za niewiarygodną.

Wielkość wkładu wspólnego przodka zależy od tego, jak daleko wstecz się znajduje. Jeśli jest wśród dziadków zarówno ojca, jak i matki, wynosi 3,125%. Pokolenie dalej, wśród pradziadków rodziców, to już tylko 0,78%, a kolejne pokolenie wstecz około 0,2%. Pojedynczo to niewiele. Jeśli jednak ten sam samiec pojawia się w kilku liniach, wkłady się sumują.

W praktyce oznacza to, że przy trzech pokoleniach powyżej crii pewnie rozpoznasz bliskie pokrewieństwo. Jeśli znasz czwarte pokolenie, wpisz je, kalkulator ma do tego pole wyboru. A im więcej zwierząt w twoim rodowodzie jest nieznanych, tym ostrożniej podchodź do niskiego wyniku.

Jak unikać chowu wsobnego w praktyce

Całkowicie uniknąć pokrewieństwa w hodowli udaje się rzadko. Możesz jednak zadbać o to, żeby je znać, zanim cria będzie w drodze.

Sprawdź planowane kojarzenie z wyprzedzeniem

Oblicz współczynnik inbredu, zanim zaprowadzisz samicę do samca, a nie dopiero przy porodzie. Kojarzenia pełnego rodzeństwa, półrodzeństwa oraz rodziców z potomstwem to najściślejsza forma chowu wsobnego. Broszura z Oklahomy zaleca, by nie kojarzyć ze sobą rodzeństwa ani rodziców z ich potomstwem.

Świadomie wybieraj samca rozpłodowego

Poproś właściciela obcego samca o rodowód, najlepiej z kilku pokoleń. Porównaj go z liniami swoich samic. Samiec, który pasuje do twoich samic, nie musi być tym, który wygrał ostatnią wystawę.

Starannie dokumentuj linie

Zapisuj ojca i matkę każdego zwierzęcia, także zwierząt dokupionych i obcych samców rozpłodowych. Przechowuj dokumenty pochodzenia i przenoś z nich dane, dopóki masz je pod ręką. Tego, czego brakuje dziś, za kilka lat często nie da się już uzupełnić.

Współczynnik inbredu w ALPAKA.PRO

Kalkulator na tej stronie sprawdza jedno kojarzenie. W programie do hodowli alpak ALPAKA.PRO przy każdym planowanym kojarzeniu widzisz współczynnik inbredu i pokrewieństwo w procentach z opisem relacji, obliczone na podstawie rodowodów twoich zwierząt. Wspólnych przodków program pokazuje przez wiele pokoleń, a propozycje kojarzeń z sygnalizacją świetlną pokazują, które samce pasują do danej samicy. Rodowody tworzysz przez wiele pokoleń, także ze zwierzętami spoza stada, i eksportujesz je do PDF lub jako grafikę dla kupujących i związków hodowców.

Jeśli twoje rodowody są już w Excelu albo w innym programie, nie musisz ich przepisywać. Wysyłasz nam plik, a my wgrywamy zwierzęta, rodowody i dane zdrowotne, zwykle w ciągu jednego dnia i bezpłatnie, także w okresie próbnym. Jak to przebiega, opisujemy na stronie głównej w sekcji Import danych.