Gezondheidsplan voor alpaca’s: vaccineren, ontwormen, nagels en tanden door het jaar

De jaarkalender in één oogopslag

De tabel vat samen wat diergeneeskundige faculteiten en vakliteratuur noemen als vaste preventieve zorg voor alpaca’s en lama’s. Hij is bedoeld voor kuddes in Midden-Europa. Sommige dingen staan elke dag op het programma, andere eenmaal per jaar. De paragrafen daaronder lichten de punten toe.

Vaccinaties: clostridiën en blauwtong

Voor alpaca’s en lama’s bestaan vrijwel geen speciaal geregistreerde vaccins. De dierenarts gebruikt vaccins die voor runderen of schapen zijn geregistreerd en zet ze buiten hun registratie in. De dieren verdragen ze doorgaans goed. Vaste vaccinatierichtlijnen zoals voor honden, katten of paarden bestaan er voor kameelachtigen niet, ook niet in de VS. De aanbevelingen in deze paragraaf komen daarom uit de vakliteratuur en van diergeneeskundige faculteiten.

Clostridiën en tetanus

Nieuwe-Wereldkameelachtigen zijn gevoelig voor ziekten door clostridiën. Vooral enterotoxemie is gevreesd, omdat die vaak dodelijk verloopt. Met consequent vaccineren zijn deze ziekten grotendeels te voorkomen. De Vetmeduni Wien (diergeneeskundige universiteit van Wenen) noemt dit daarom de vaccinatie die in de regio op dit moment voorop staat. In de Engelstalige vakliteratuur geldt de vaccinatie tegen Clostridium perfringens type C en D samen met tetanus als basisvaccinatie voor kameelachtigen.

Gebruikelijk is een basisvaccinatie van twee inentingen met 3 tot 6 weken ertussen, daarna wordt eenmaal per jaar herhaald. Een vaak beschreven schema voor crias begint op een leeftijd van 3 maanden, herhaalt de vaccinatie een maand later en wordt daarna jaarlijks herhaald. In kuddes met een hoog risico beginnen sommige dierenartsen al in de eerste levensweek. Drachtige merries krijgen hun herhaling vaak 4 tot 6 weken voor de geboorte, zodat de cria in de eerste weken zoveel mogelijk antistoffen van de moeder meekrijgt.

Blauwtong

Blauwtong is een aangifteplichtige dierziekte die wordt overgedragen door knutten (Culicoides), piepkleine bloedzuigende muggen. Overdracht op mensen is niet bekend. De serotypen 4 en 8 maken lama’s en alpaca’s maar zelden ziek. Bij serotype 3, dat zich sinds september 2023 vanuit Nederland in Duitsland heeft verspreid, ligt dat anders: uit Nederland en Duitsland zijn ernstige ziektegevallen en sterfte bij lama’s en alpaca’s gemeld.

De diergeneeskundige universiteit van Wenen raadt daarom aan om Nieuwe-Wereldkameelachtigen tegen serotype 3 te vaccineren. De vaccins zijn geregistreerd voor runderen en schapen, de dierenarts kan ze buiten hun registratie inzetten bij lama’s en alpaca’s. Beschreven is een basisvaccinatie van twee inentingen met 3 tot 4 weken ertussen. De vaccinatie is vrijwillig. Een vaccinatie in de wintermaanden beschermt volgens de Vetmeduni Wien in het daaropvolgende voorjaar en de zomer. De autoriteiten in de Duitse deelstaat Nedersaksen raden aan om basisvaccinatie of herhaling voor eind maart af te ronden.

De situatie verandert van jaar tot jaar. Sinds oktober 2025 worden uit Zuid-Duitsland weer gevallen van serotype 8 gemeld. Welke serotypen in jouw regio op dit moment een rol spelen en of je dieren tegen meer dan één gevaccineerd moeten worden, weet je dierenarts of de veterinaire overheid.

Parasieten: eerst het mestmonster, dan de ontwormingskuur

Parasieten behoren tot de meest voorkomende oorzaken van ziekte bij alpaca’s en lama’s. Parasietvrij houden lukt niet, en dat is ook niet het doel. Zolang de weerstand het bijhoudt, richten wormen weinig schade aan. Ziek worden vooral jonge dieren, verzwakte dieren en kuddes met een hoge infectiedruk op de wei. Diarree hoeft daarbij niet op te treden. Vaak vallen besmette dieren alleen op door gewichtsverlies, in ernstige gevallen door bloedarmoede, die je herkent aan bleke slijmvliezen.

Welke parasieten een rol spelen

• Maag-darmstrongyliden nemen de dieren vooral op de wei op. De grootste verliezen veroorzaakt de bloedzuigende rode maagworm (Haemonchus contortus). Alpaca’s en lama’s kunnen ook besmet raken met wormsoorten van runderen, schapen en wilde herkauwers.
• Coccidiën zijn eencellige parasieten die het darmslijmvlies beschadigen. Ze maken vooral crias en jonge dieren ziek, vaker in de zomer, maar ook in de winter in de stal. Oudere dieren scheiden ze vaak uit zonder zelf ziek te zijn.
• Zweepwormen blijven bij een lichte besmetting meestal onopgemerkt. Een zware besmetting kan bloederige diarree, vermagering en bij jonge dieren groeistoornissen veroorzaken.
• Grote en kleine leverbot komen ook voor bij runderen, schapen en geiten en beschadigen de lever. Vooral de kleine leverbot kan tot de dood van het dier leiden.

Waarom er niet meer volgens de kalender wordt ontwormd

Lange tijd was het gebruikelijk om alle dieren van een kudde meerdere keren per jaar te ontwormen. Dierenartsen raden dat nu af, omdat de wormen resistent worden tegen de middelen. Voor Duitsland is dat aangetoond: in een studie in Duitse alpacakuddes uit 2019 verlaagde een van de onderzochte middelen het aantal uitgescheiden wormeieren maar met 45 procent. Een vervolgstudie uit 2024 vond bij de rode maagworm op alle onderzochte bedrijven een hoog aandeel erfelijke aanleg voor resistentie tegen een veelgebruikte groep werkzame stoffen. Op enkele bedrijven bleek er ook resistentie tegen een tweede groep te zijn.

In plaats daarvan wordt gericht gewerkt:

• Ongeveer elk kwartaal mestmonsters laten onderzoeken. Verzamel de mest direct nadat hij is gedeponeerd, want mest die al langer op de grond ligt, is niet geschikt voor onderzoek. Of verzamelmonsters of individuele monsters zinvol zijn, spreek je af met de dierenarts. Blijven de waarden langere tijd laag, dan volstaan ook grotere tussenpozen.
• Alleen behandelen wie het nodig heeft. Ontwormd worden dieren met een hoger risico, zoals jonge dieren, en dieren met een positieve uitslag of signalen als gewichtsverlies, diarree of bleke slijmvliezen. Dieren zonder afwijkingen blijven onbehandeld.
• Voor het ontwormen wegen. De dosis hangt af van het lichaamsgewicht, en een te lage dosis werkt minder goed. Door de vacht is schatten onbetrouwbaar.
• Werking controleren. Een tweede mestmonster enige tijd na de behandeling laat zien of het middel in je kudde nog werkt. Dierenartsen noemen dat een eireductietest (faecal egg count reduction test).

Wei en mestplekken

Alpaca’s en lama’s zetten hun mest op vaste plekken af. Daardoor is de infectiedruk makkelijker te verlagen dan bij schapen of runderen: wie de mestplekken regelmatig opruimt, het liefst dagelijks, houdt het aantal besmettelijke parasietenstadia op de wei laag. Daarbij komen een aangepaste bezettingsgraad en weidewisselingen waarbij percelen kunnen herstellen. Delen alpaca’s een wei met runderen of schapen, tegelijk of afwisselend, dan kunnen ze ook hun wormen oplopen.

Bij het beoordelen van uitslagen helpt het om later nog te weten welke groep wanneer op welk perceel stond. In ALPAKA.PRO legt het weidebeheer elke wissel vast en herinnert het je aan de volgende. Waar je op let bij het afzoeken van de wei, lees je in het artikel Giftige planten voor alpaca’s.

Teennagels en tanden

Alpaca’s en lama’s hebben geen klauwen met een hoornschoen zoals runderen of schapen. Ze lopen op twee tenen met elk een nagel en een eeltige zool. In het beste geval slijten de nagels door beweging zo af dat ze gelijk met de zool eindigen. Op zachte grond en bij weinig beweging lukt dat niet. Dan moeten de nagels worden ingekort, anders dreigen blijvende standafwijkingen van de tenen en kreupelheid. Sommige dieren hoeven bijna nooit geknipt te worden, andere om de 2 tot 3 maanden. Bij alpaca’s is het meestal iets meer werk dan bij lama’s, omdat de groei van de nagels samenhangt met de groei van de wol. Controleer de nagels eenmaal per maand.

Ook tandproblemen laten kameelachtigen vaak pas laat zien. Let erop of een dier anders herkauwt of de kaak ongewoon beweegt. Te lange of scheefstaande snijtanden zie je vaak al van buitenaf. Ontstekingen aan de tandwortels komen vooral in de onderkaak niet zelden voor. Tast de onderkaak daarom ongeveer eenmaal per maand af op zwellingen.

Een bijzonderheid van kameelachtigen zijn de vechttanden, de hoektanden in boven- en onderkaak. Hengsten gebruiken ze bij rangordegevechten, en voor mensen die met de dieren omgaan, kunnen ze gevaarlijk worden. Na het doorbreken op een leeftijd van 18 tot 24 maanden worden ze daarom meestal tot op het tandvlees ingekort. Het dier wordt daarvoor gesedeerd, het inkorten is dus werk voor de dierenarts. Bij niet-gecastreerde hengsten kan dat elk jaar nodig zijn. Na een castratie groeien de vechttanden meestal niet verder, en bij de meeste merries breken ze nauwelijks door het tandvlees.

Gewicht en lichaamsconditie

Nieuwe-Wereldkameelachtigen verbergen ziekten lang. Chronische ziekten gaan echter bijna altijd gepaard met gewichtsverlies. Controleer daarom ongeveer eenmaal per week gewicht of lichaamsconditie. Het nauwkeurigst is een dierenweegschaal. Wordt er regelmatig gewogen en staat de weegschaal stabiel, dan wennen de dieren er snel aan en lopen ze er zonder problemen overheen.

Zonder weegschaal helpt de body condition score. Kijken is door de vacht niet genoeg, je moet voelen. Leg een hand plat op de lendenstreek naast de wervelkolom. Een vlak oppervlak wijst op een goede voedingstoestand, een naar buiten gewelfd oppervlak op te veel vet, ingevallen spieren op te weinig. De schaal loopt van 1 (sterk vermagerd) tot 5 (te vet). Bekijk een losse waarde altijd in samenhang: een merrie die een cria zoogt, mag iets afvallen.

Crias worden in de eerste levensmaand elke dag gewogen. Zo valt vroeg op als een cria niet aankomt. Hoeveel grond en welk voer een kudde in principe nodig heeft, lees je in het artikel Alpaca’s houden: de gids voor beginners.

Scheren, vitamine D en mineralen

Alpaca’s en dicht bewolde lama’s moeten elk jaar geschoren worden, anders lijden ze in de zomer onder hittestress. Het scheren is ook een goed moment om elk dier grondig te bekijken, omdat huid, nagels, tanden en lichaamsconditie dan goed te controleren zijn. Wanneer het juiste moment is en hoe de scheerdag verloopt, lees je in het artikel Alpaca’s scheren: tijdstip, aanpak & nazorg.

In de winter kunnen jonge dieren een tekort aan vitamine D krijgen, omdat ze te weinig uv-licht opvangen. Een casusbeschrijving in het Duitse vakblad Tierärztliche Praxis beschreef in 2008 een alpacaveulen met rachitis door vitamine D-tekort. De auteurs adviseerden om in Europa geen geboortes in de late herfst of winter te plannen, voor voldoende uv-licht te zorgen en moederdieren of crias vitamine D te geven. Of en hoeveel vitamine D je crias zouden moeten krijgen, bepaalt de dierenarts.

Gras en hooi dekken bij alpaca’s en lama’s meestal de behoefte aan energie en eiwit, maar vaak niet die aan mineralen. Een mineralenmengsel hoort er daarom bij. Welke mineralen in jouw omgeving schaars zijn, zoals selenium, is regionaal meestal bekend. Dat is te achterhalen met onderzoek van voer, water of bloed.

Behandelingen vastleggen

Een gezondheidsplan werkt alleen als je weet wat er al gebeurd is. Wanneer heeft welk dier de laatste vaccinatie gekregen? Welk mestmonster had welke uitslag, en heeft de behandeling daarna gewerkt? Dat kom je alleen te weten als het is opgeschreven. Ook je dierenarts kan meer met een volledige voorgeschiedenis.

Noteer bij elke vaccinatie, ontworming en behandeling:

• datum en dier
• middel en hoeveelheid
• batchnummer van de verpakking, zodat je bij vragen over een vaccin weet welke dieren het hebben gekregen
• wachttijd, als de dierenarts die heeft vastgesteld
• wie het dier heeft behandeld
• bevindingen zoals de uitslag van het mestmonster, plus gewicht en lichaamsconditie

Sommige Veterinärämter (veterinaire bureaus) in Duitsland wijzen alpacahouders er uitdrukkelijk op dat elk gebruik van apotheek- of receptplichtige geneesmiddelen in een Bestandsbuch (logboek voor diergeneesmiddelen) hoort, dat samen met de documenten van de dierenarts vijf jaar wordt bewaard. Of en in welke vorm dat voor jouw dieren geldt, hoor je van je Veterinäramt. In Oostenrijk gelden Nieuwe-Wereldkameelachtigen uitdrukkelijk als voedselproducerende dieren. Los daarvan houd je in Duitsland een register bij van aankomsten en afvoer, meer daarover in het artikel over het bestandsregister voor alpaca’s in Duitsland.

In ALPAKA.PRO staan vaccinaties, medicijnen en behandelingen in het gezondheidsdossier van elk dier. Voor de volgende vaccinatie, het volgende mestmonster of het nagels knippen maak je een taak met herinnering aan, zodat niets erbij inschiet. Gewicht, temperatuur en body condition score voer je in de app direct bij het dier in, ook zonder bereik in de stal, en je ziet het gewichtsverloop als grafiek. Uitslagen en verklaringen sla je als document op in het dierprofiel. Wat het kuddebeheer verder kan, lees je op de pagina Kuddebeheer.

Staan je eerdere behandelingen in een Excel-bestand, dan nemen we ze bij de gegevensimport gratis over. Wanneer de overstap van de spreadsheet de moeite loont, lees je in het artikel Alpaca’s beheren: Excel of software?

Het plan met de dierenarts vastleggen

Dierenartsen met ervaring met kameelachtigen zijn er niet overal. Begin je met alpaca’s of lama’s, regel dan vooraf wie je kudde gaat begeleiden. Bij een vaste afspraak eenmaal per jaar loop je met hem het vaccinatieschema, de mestmonsters en het mineralenmengsel door en leg je de kalender voor het volgende jaar vast. Daartussen geldt: omdat de dieren ziekten lang verbergen, loont het om de dierenarts vroeg te bellen, bij koliek meteen.